Bu yazı dizisine demircilik üzerine yaptığım araştırmalarla başlamıştım. Başlangıçta amacım yalnızca mesleğimin tarihini daha iyi anlamaktı. Ancak araştırma ilerledikçe fark ettim ki mesele demirin tarihi değildi. Aynı düşünme biçiminin izlerini demircilikte olduğu kadar at yetiştiriciliğinde, ok ve yay teknolojisinde, devlet teşkilatlanmasında ve daha birçok alanda görmek mümkündü.
Bu nedenle sorum zamanla değişti.
Artık "Türkler neden iyi demirciydi?" sorusundan çok, "Onları farklı alanlarda başarılı kılan ortak anlayış neydi?" sorusuna cevap aramaya başladım.
Bu sorgulama beni Avrasya bozkırına, oradan İslam medeniyetiyle yaşanan büyük buluşmaya, ardından Osmanlı'nın uzun tecrübesine ve aynı dönemlerde Avrupa'nın farklı bir gelişim çizgisine götürdü.
Bu yolculuk boyunca kesin hükümler vermemeye özellikle dikkat ettim. Çünkü tarih, tek sebepli açıklamaları sevmez. Medeniyetler de tek bir fikirle kurulmaz veya tek bir hatayla yıkılmaz.
Ancak bütün bu araştırmalar sonunda kendimce ulaştığım bir sonuç var.
Başarıyı belirleyen şey, yalnızca doğal kaynaklar değildir.
Yalnızca askerî güç değildir.
Yalnızca nüfus değildir.
Yalnızca inanç da değildir.
Asıl belirleyici olan, bir toplumun karşılaştığı sorunlara nasıl yaklaştığıdır.
Yeni çözümler üretebiliyor mu?
Bilgiyi geliştirebiliyor mu?
Farklı fikirlerin ortaya çıkmasına imkân tanıyor mu?
Kurduğu kurumlar değişen şartlara uyum sağlayabiliyor mu?
Bana göre bir medeniyetin geleceğini belirleyen temel sorular bunlardır.
Bugün Türkiye Cumhuriyeti, tarihî mirasının önemli bir bölümünü Osmanlı'dan devralmış bir devlettir. Aynı zamanda yaklaşık bir asırdır kendi kurumlarını, eğitim sistemini, hukuk düzenini, sanayisini ve bilim altyapısını inşa etmeye çalışan yeni bir tecrübedir.
Osmanlı'nın son döneminden devralınan ağır şartlara rağmen geçen yüzyıl içinde oluşan kurumsal birikim, artan nüfus, şehirleşme, yükseköğretimin yaygınlaşması, sanayileşme ve yetişen insan kaynağı, bugün birçok alanda daha görünür sonuçlar vermeye başlamıştır.
Bu başarıyı yalnızca savunma sanayii üzerinden okumak eksik olur. Sağlıktan mühendisliğe, yazılımdan akademiye, girişimcilikten kültür ve sanata kadar pek çok alanda uluslararası ölçekte başarılı örnekler görüyoruz. Elbette çözmemiz gereken çok sayıda sorunumuz da var. Ancak artık geçmişe göre daha geniş bir bilgi birikimine, daha güçlü kurumlara ve daha büyük bir insan kaynağına sahip olduğumuz da inkâr edilemez.
Belki de bunun en önemli sebebi, uzun ve sancılı bir tarihî tecrübenin ardından, enerjisini daha yoğun biçimde kendi ülkesinin kalkınmasına yöneltebilen bir toplumsal yapının oluşmaya başlamasıdır.
Bütün bunları anlatırken amacım geçmişi yüceltmek ya da bugünü olduğundan daha parlak göstermek değildir.
Asıl söylemek istediğim şudur:
Türklerin tarihi de, Avrupa'nın tarihi de, İslam medeniyetinin tarihi de insanlığın ortak tarihinin parçalarıdır. Hiçbir medeniyet tek başına doğmaz, tek başına gelişmez ve tek başına yükselmez. Toplumlar birbirlerinden öğrenir, birbirlerini etkiler ve zamanla birlikte değişirler.
Bu yüzden geçmişi yalnızca övünmek veya hayıflanmak için değil, anlamak için okumalıyız.
Çünkü demiri çeliğe dönüştüren yalnızca ateş değildir; onu doğru kullanan akıldır.
Medeniyetleri yükselten de yalnızca sahip oldukları imkânlar değil, o imkânları nasıl değerlendirdiklerini belirleyen bilinçtir.
İşte bu yüzden bana göre mesele demir değildir.
Mesele, o demiri işleyen bilinçtir.
Yazarın tüm yazılarını okumak için tıklayınız.
