Bir önceki yazıda, büyük medeniyetlerin yalnızca yükselişlerini değil, düşünme biçimlerindeki değişimi de anlamak gerektiğini ifade etmeye çalıştım. Şimdi ise aynı dönemlerde Avrupa'da yaşanan farklı bir dönüşüme bakmak istiyorum.
Çünkü tarih, tek başına anlatıldığında eksik kalır.
Osmanlı'yı anlamak için Avrupa'yı; Avrupa'yı anlamak için de Osmanlı'yı birlikte okumak gerekir.
15. ve 16. yüzyıllar, hem Osmanlı'nın hem de Avrupa'nın güçlü olduğu dönemlerdi. Osmanlı askerî, siyasî ve idarî bakımdan dünyanın en büyük devletlerinden biriydi. Avrupa ise kendi içinde din savaşları, siyasî mücadeleler ve büyük toplumsal dönüşümler yaşıyordu.
Fakat sonraki iki yüzyılda iki dünyanın öncelikleri giderek farklılaşmaya başladı.
Osmanlı, sahip olduğu düzeni korumaya çalışıyordu.
Avrupa ise mevcut düzeni sorgulamaya başladı.
Bu sorgulama bir günde ortaya çıkmadı.
Yüzyıllar boyunca yaşanan dinî tartışmalar, Reform hareketleri, üniversitelerin güç kazanması, matbaanın yaygınlaşması, coğrafi keşifler, ticaret ağlarının büyümesi ve şehir ekonomilerinin gelişmesi, düşünce hayatını da değiştirdi.
En önemlisi ise bilgi üretme yöntemi değişmeye başladı.
Bir iddianın doğruluğu yalnızca otoriteye değil; gözleme, deneye ve tekrar edilebilirliğe dayandırılmaya çalışıldı.
Bu elbette bütün Avrupa'nın aynı anda değiştiği anlamına gelmiyordu. Eski anlayışlar uzun süre varlığını sürdürdü. Ancak yeni fikirlerin tartışılabileceği kurumlar giderek güç kazandı.
Ben burada din ile bilimi karşı karşıya koymuyorum.
Asıl dikkat çekmek istediğim nokta şudur:
Toplumların gelişimini belirleyen şey yalnızca neye inandıkları değildir. İnanç ile bilgi arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu da en az bunun kadar önemlidir.
Avrupa'da zamanla din, devlet ve bilim kendi alanlarını daha belirgin biçimde ayıran bir denge arayışına girdi. Bu süreç sancılıydı; çatışmalar, savaşlar ve ağır bedeller içeriyordu. Ancak sonunda üniversiteler, bilim akademileri ve bağımsız araştırma ortamları giderek daha fazla güç kazandı.
Osmanlı'da ise devletin devamlılığı ve toplumsal düzen öncelikli mesele olmaya devam etti. Bu tercih kendi tarihsel şartları içinde anlaşılabilir olsa da, uzun vadede bilimsel ve teknik yeniliklerin kurumsallaşmasını zorlaştıran sonuçlar da doğurdu.
Bana göre burada üzerinde düşünülmesi gereken nokta, hangi medeniyetin haklı olduğu değildir.
Asıl soru şudur:
Bir toplum, mevcut düzenini korurken aynı zamanda yeni fikirlerin gelişmesine nasıl imkân tanıyabilir?
Çünkü yalnızca düzeni korumak gelişmeyi durdurabilir.
Yalnızca değişimi istemek ise düzeni bozabilir.
Kalıcı başarı, bu iki dengeyi kurabilen toplumlarda ortaya çıkıyor gibi görünüyor.
Bugün geriye dönüp baktığımızda, Avrupa'nın yükselişini tek bir sebebe bağlamak ne kadar yanlışsa, Osmanlı'nın yavaşlamasını da tek bir sebeple açıklamak o kadar eksik kalacaktır.
Tarih bize daha önemli bir ders veriyor.
Medeniyetler, doğru soruları sormaya devam ettikleri sürece gelişir.
Sorularını kaybettiklerinde ise sahip oldukları büyük miras bile onları uzun süre ayakta tutmaya yetmez.
Yazarın tüm yazılarını okumak için tıklayınız.
