FÂRİSÎ, Muhammed b. Ebû Bekir
Sami Şelhub 01 Ocak 1970
Fars bölgesinin Dârcirz şehrinden bir vezir ailesine mensuptur; soyunun Hz. Ebû Bekir’e bağlandığı söylenir. Babası Mekke’ye giderek burada on altı yıl kaldıktan sonra Yemen’e geçip Aden’e yerleşmiştir. Aden’de doğan Fârisî çeşitli âlimlerden dil, edebiyat, mantık, fıkıh, tıp, astronomi ve mûsiki okumuş, özellikle astronomi ilminde şöhrete kavuşmuştur. Bağdatlı İsmâil Paşa, Fârisî’nin Dımaşk’a yerleşerek orada yaşadığını ve 627’de (1230) öldüğünü söylüyorsa da (Hediyyetü’l-?ârifîn, II, 112) onu nisbesi, adı, baba ve dede adı aynı ve doğum tarihi 627, ölümü 697 (1298) olan bir Şâfiî fakihiyle (Kehhâle, IX, 118) karıştırdığı anlaşılmaktadır. Ebû Abdullah el-Fârisî’nin Aden’de yaşadığı, bazı eserlerini Resûlîler hânedanından el-Melikü’l-Muzaffer Yûsuf b. Ömer’e ithaf ettiği ve 677’de (1278) Aden’de vefat ettiği bilinmektedir.
Eserleri. 1. Me?âricü’l-fikri’l-vâhic fî ?alli müşkilâti’z-zîc. İbrânî harfleriyle yazılmış iki nüshası bulunan astronomi alanındaki bu kitabın, Ebü’l-Hasan Ferîdüddin Ali b. Abdülkerîm eş-Şirvânî’nin eserinden mülhem olduğu sanılmaktadır.
2. Nihâyetü’l-idrâk fî esrâri’l-eflâk. Astronomiye dair olan eser üç “maksad” (bab) üzere tertip edilmiştir.
3. Mâddetü’l-?ayât ve ?ıf?ü’n-nefs mine’l-âfât. On bir bab halinde tertip edilen eser çeşitli zehirler üzerinedir.
4. ed-Dürretü’l-münte?abe fi’l-edviyeti’l-mücerrebe.
5. Âyâtü’l-âfâ? fî ?avâ??i’l-evfâ?. Astrolojiyle ilgilidir.
6. Teysîrü’l-me?âlib fî tesyîri’l-kevâkib.
7. A?kâm-ı Câmâsb (bu yedi eserin yazma nüshaları için bk. GAL, I, 625; Suppl., I, 867).
Fârisî’nin et-Teb?ıra fî ?ilmi’l-bay?ara, ay tutulmalarını hesaplamak üzere icat edilmiş bir aletin kullanımı hakkındaki er-Risâletü’l-mu?afferiyye fi’l-?amel ile (e?-?afî?atü’l-cevzeheriyye) mûsikiye dair Vaz?u’l-el?ân ve Dâretü’?-?arab adlı eserleri de kaynaklarda zikredilmektedir.
