Koçgiri İsyanı
01 Ocak 1970
Koçgiri İsyanı, 1921 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti'ne karşı Koçgiri, Pezgavır, Maksudan, Aslanan, Kurmeşan, Parçikan, Cenbergan ve Giniyan aşiretlerinin içinde bulunduğu bir olaydır.
Koçgiri aşireti reisi Alişan Bey, kardeşi Haydar Bey ve ile Gülağaoğullarından Mehmed İzzet, Naki, Hasan Askeri, Kazım ve Alişir yönetmiştir.
Koçgiri aşireti, Koçhisar, Zara, İmranlı, Suşehri, Refahiye, Kangal ve çevresinde 40.000 kişiden oluştuğu sanılıyordu.
Kürdistan Teali Cemiyeti Alişan Bey'i Dersim'e göndererek örgütün kurulmasını istemiş ve Alişan Bey, Baytar Nuri ile birlikte örgütü kurmuştur. Baytar Nuri, ayrıca Zara, Divriği, Kangal, Hafik, İmraniye, Beypazar, Celalli, Sincan, Hamo, Zınara ve Domura'da cemiyetinin şubesini kurmuştur.[1]
Mustafa Kemal Paşa, Erzurum Kongresi kararlarının Kürtleri de kapsadığını anlatarak Alişan Bey'i ikna etmeye çalışmış ve Sivas milletvekili olmasını önermiştir.
Alişan Bey Sivas milletvekili olmayı kabul ettiyse de Kürt Devleti kurma amacında olan Baytar Nuri ile konuştuktan sonra bu öneri reddetmiş ve Baytar Nuri de milletvekilliği önerisini kabul etmemiştir. Ayrıca Baytar Nuri, Kürt özerkliğiyle yetinen Seyit Abdülkadir'i Türk ajan rolünü oynamakla suçlamıştır.
1920 başlarında Baytar Nuri, Yellice nahiyesinde Hüseyin Abdal tekkesinde Cangaben ve Kurmeşan gibi aşiretlerin reisleriyle birlikte toplantı düzenleyerek Sevr Antlaşmasının uygulanmasını ve Diyarbakır, Van, Bitlis, Elazığ, Dersim ve Koçgiri'den oluşan bağımsız Kürt devleti kurmasını kararlaştırırmıştır.
İsyancılar Temmuz ayında Zara'nın Çulfa Ali karakoluna ve Şadan aşiret reisi Paşo da Refahiye'ye saldırmışlardır.
Türkiye Büyük Meclis Hükûmeti Koçgiri aşireti reisi Alişan Bey'i Refahiye kaymakam vekilliğine, kardeşi Haydar Bey'i İmraniye bucak müdürlüğüne atarak çatışmayı önlemeye çalışmıştır.
İsyanı bastırmak için İmranlı'ya gelen 6. Süvari Alayının komutanı Binbaş Halis yakalanarak isyancıların harp divanı kararıyla idam edilmiştir. İsyan eden aşiretleri Koçgiri kazasının mümtaz bir vilayet yapılmasını istemiştir.
25 Kasım 1920'de "Batı Dersim Aşiret Reisleri", Türkiye Büyük Millet Meclisine Sevr Antlaşmasının uygulanması gerektiğini ve aksi halde silah zoruyla hakkı almaya mecbur kalacağını açıklamıştır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükumeti Sakallı Nurettin Paşa komutasındaki Merkez Ordusu'nu kurmuş ve Topal Osman Ağa komutasındaki Giresun Alayı da bu orduya katılmıştır. Merkez Ordusu 11 Nisan 1921'de harekete geçmiş ve 17 Haziran 1921'de isyanı bastırmıştır.
İsyana katılıp yakalananlara idam cezası verilmiş ancak daha sonra doğu illerinden seçilen milletvekillerin talebiyle Mustafa Kemal Paşa cezaları kaldırmıştır.
Dipnot
Uğur Mumcu, Kürt - İslam Ayaklanması 1919-1925, Tekin Yayınları, İstanbul, 1991, s.36.
Kaynak
Nuri Dersimi:Kürdistan Tarihinde Dersim, Halep, 1952, (Komkar Yayınları, Köln, 1988)
Hıdır Göktaş: Kürtler, İsyan-Tenkil, İstanbul, 1991
Faik Bulut: Dersim Raporları, İstanbul, 2005, ISBN 9756106026
Uğur Mumcu, Kürt - İslam Ayaklanması 1919-1925, Tekin Yayınları, İstanbul, 1991, s.33-40. ISBN 9754780889
