Türk devlet geleneğinin özü: Merkezi kuşatan çevre
Dr. Ekrem Kalan 01 Ocak 1970
Bozkırdan bugüne süregelen bir gerilim:
Merkez ne kadar kuşatıcı olabilir, çevre ne kadar özerk kalabilir?
Devletin nasıl doğduğu sorusu, siyaset bilimcileri ve tarihçileri yüzyıllardır meşgul eder. Kimi onu toplumsal sözleşmeyle, kimi sınıf çatışmasıyla, kimi askeri başarılarla açıklar. Türk siyasi geleneğinde ise bu sorunun yanıtı daha somut bir zeminde durur: bozkırın dayattığı zorunluluklar ve merkez ile çevre arasındaki hassas denge.
Bu denge soyut bir kavram değildir. Konar-göçer yaşamda boylar, barış dönemlerinde kendi beyleri önderliğinde görece özerk biçimde yaşar. Savaş ya da dış tehdit kapıya dayandığında ise merkezdeki han birkaç boyu tek çatı altında toplar.
Örgütlenme bu ritim üzerine kurulmuştur: normal zamanlarda çevreye dağılan güç, kriz anlarında merkezde yoğunlaşır. Rus antropolog Anatoliy Hazanov'un konar-göçer toplumlar üzerine yaptığı çalışmada isabetle saptadığı gibi, bozkır devletleri dış tehditlerle karşılaştıkça merkezileşir. Barış dönemlerinde ise çevre özerkliğini yeniden kazanır. Bu esneklik, yapının hem sağlamlığının hem de kalıcılığının sırrıdır.
Gökyüzüne hükmeden akıl: Uluğ Bey ve Doğu’nun yeniden doğuşu
Yeniden kesişen yollar: İpek Yolu’ndan Hürmüz Boğazı’na jeoekonomik satranç
Haçlı Seferleri’nin mirası: Tarihin tekerrürü mü?
Tarihsel olarak bu modelin ilk büyük örneği Asya Hunlarıdır. Modun/Motun Şanyü (Mete Han), dağınık boyları bir çatı altında toplayarak merkezi otoriteyi kurmuş; ancak bunu yaparken toprağı, yani çevrenin yaşam alanını, kutsal saymıştı. Komşu Tung-hu'ların toprak talebini reddedip ardından ani bir seferle onları yenilgiye uğratması, salt bir askeri zafer değil, aynı zamanda siyasi bir ilkenin ilanıdır: merkez, çevreyi korumakla yükümlüdür.
Göktürkler bu geleneği daha da ileri taşımıştır. Orhun Yazıtları yalnızca bir zafer kitabesi değil, bir devlet felsefesinin manifestosudur. Bilge Kağan döneminde gündeme gelen Budizm benimseme ve etrafı surlarla çevrili şehir kurma teklifleri, müşavir Bilge Tonyukuk tarafından reddedilmiştir. Köklü bir yerleşik yapıya geçişin konar-göçer devletin özünü zedeleyeceği kaygısı, bu itirazın arkasındaki siyasi sezgiydi.
Türk devlet geleneğinde meşruiyetin kaynağı "kut"tur; Tanrı'nın hükümdar soyuna bahşettiği yetki. Ama bu yetki koşulsuz değildir. Hükümdar adalet sağlamaz, halkı korumaz, seferlerde başarısız olursa kut geri alınır. Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig'de bu karşılıklılığı açık seçik ortaya koyar: Hükümdarın halka karşı ödevleri vardır; halkın da hükümdara karşı. Töre ne dini bir buyruktur ne de sarayın iradesiyle şekillenen keyfi bir hukuk. Toplumdan doğan, toplumla değişen dünyevi bir uzlaşı zeminidir.
Hunlardan Selçuklulara, Selçuklulardan Osmanlılara uzanan bu çizgide coğrafya değişir, dil gelişir, kurumlar dönüşür. Değişmeyen, merkezin çevreyi kuşattığı ama ezmediği o temel ilkedir. Osmanlı'nın çöküşü bu hafızayı silmemiş; aksine onu yeni bir kalıba dökmüştür. 1923'te kurulan Türkiye Cumhuriyeti, "kut"un yerini "milli irade"ye bıraktığı bir dönüşümle bu geleneği devralmıştır. Meşruiyet zemini değişmiştir; ama meşruiyetin merkezde cisimleşme refleksi değişmemiştir.
Bugün Türkiye'nin siyasi gündemine bakıldığında —merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasındaki güç tartışmaları, olağanüstü dönemlerde yürütmenin ağırlığı, meşruiyetin nasıl tanımlandığına dair süregelen anlaşmazlıklar— bozkırdan bu yana süren tartışmanın devam ettiği görülür. Kılık değiştirmiş, dil kazanmış, kurumsal bir çerçeveye oturmuştur; ama özünde aynı gerilimi taşımaktadır.
Dış tehdit, birlik refleksi ve federatif soru
Bu gerilim yalnızca Türkiye'nin iç meselesi değil; bugün İslam dünyasının ve Türk cumhuriyetlerinin de tam ortasında duran bir sorudur. Hazanov'un öngörüsü bir kez daha geçerliliğini kanıtlıyor: Dış tehditler yoğunlaştıkça merkezi birleşme itkisi güçleniyor. Rusya-Ukrayna Savaşı'nın ardından yeniden şekillenen güvenlik mimarisi, Türkistan'ın enerji rekabetindeki kırılganlıklar, Ortadoğu'nun siyasi parçalanmışlığı —bunların tamamı, bozkırın o eski sorusunu yeniden masaya taşıyor: Tehdit karşısında hangi çatı altında toplanılacak?
Ama burada klasik modelin sınırına da gelinmiş oluyor. Mete Han'ın boyları bir tek hükümdar altında toplayan o refleksi, modern ulus-devletler çağında ne ölçüde işlevsel? Egemen devletlerin birbirinden farklı iç dinamikleri, tarihsel kırgınlıkları ve rekabet eden çıkarları göz önüne alındığında, tek bir merkezi otorite etrafında örülen bir yapının bu coğrafyada kök salması güç görünüyor.
İşte bu noktada Türk siyasi geleneğinin kendi içinde taşıdığı esneklik yeniden anlam kazanıyor. Töre'nin özündeki o karşılıklılık ilkesi —merkez, çevreyi ezdikçe değil korudukça meşru kalır— aslında federatif bir mantıkla örtüşmektedir. Avrupa Birliği modeli, eleştirilerine karşın, bu açıdan düşündürücü bir referans noktası sunuyor: Ortak kurumlar, paylaşılan bir çerçeve, ama üye devletlerin özerkliği. Merkezi gücün tek elde toplanmadığı, meşruiyetin birden fazla katmanda üretildiği bu yapı, aslında bozkırın o ritmiyle —kriz anında topla, barışta dağıt— şaşırtıcı bir benzerlik taşımaktadır.
Türk ve İslam dünyasının bugün ihtiyaç duyduğu birleşme, belki de bu anlamda tek bir siyasi teşekkülün yeniden kuruluşu değil; ortak tehdit algısı üzerine inşa edilmiş, üyelerinin özerkliğini koruyan ve meşruiyetini merkezi dayatmadan değil karşılıklı uzlaşıdan alan gevşek ama işlevsel bir federatif çerçevedir. İktisadi entegrasyon, ortak güvenlik mekanizmaları, kültürel hafıza —bunlar bir çatı inşasının mümkün olan maddeleri olabilir.
Kuşkusuz bu tablo idealize edilemez. AB'nin kendi içinde yaşadığı meşruiyet krizleri, çevre-merkez geriliminin Brüksel ekseninde de çözüme kavuşmadığını gösteriyor. Türk siyasi kültüründe merkezin tarihsel üstünlük refleksi de federatif bir yapıya kolay uyum sağlamayı zorlaştırabilir. Ama zorluğun farkında olmak, soruyu geri çekmek için değil, daha gerçekçi bir zemine oturtmak için bir başlangıç noktasıdır.
Sonuçta bu satırlarda izini sürdüğümüz o uzun gelenek, bize şunu hatırlatıyor: Türk siyasi düşüncesinde devlet hiçbir zaman soyut bir aygıt olmamıştır. O, her zaman bir sorumluluk zincirinin adıdır. Bugün bu zincirin halkalarını hangi coğrafyaya kadar uzatacağımız, yalnızca jeopolitik bir tercih değil; aynı zamanda o kadim sorunun yeni bir versiyonudur:
Merkez ne kadar kuşatıcı olabilir?
Çevre ne kadar özerk kalabilir?
https://www.indyturk.com/node/778047/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/t%C3%BCrk-devlet-gelene%C4%9Finin-%C3%B6z%C3%BC-merkezi-ku%C5%9Fatan-%C3%A7evre
